Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite
Ana Sayfa > Sendromlar > Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite
Günümüzde önemli bir halk sağlığı sorunu olan dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), 7 yaşından önce başlayan ve bireyin gelişim düzeyine uygun olmayan, dikkati toplama ve sürdürme, aşırı hareketlilik ve ataklıkla karakterize yaşam boyu devam eden bir sorundur.
Bu sorun, gelişimsel olarak üç temel alanda problem oluşturur.
- Dikkat süresi kısalığı.
- Kendini kontrol etmede güçlük çekme.
- Davranışlarda ya da düşüncelerde ataklık ve huzursuzluk olarak görülmektedir.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite, bireyin yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan aşırı hareketlilik, istekleri erteleyememe (impulsivite) ve dikkat sorunları ile kendini gösteren bir psikiyatrik bozukluktur.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun görülme sıklığı DSM-IV tanı kriterlerine göre, okul çağındaki çocuklar arasında yapılan araştırmalarda, %3-5 olarak belirlenmiştir. Bununla beraber okul çağındaki çocuklar içerisinde sıklığa yönelik yapılan araştırmalarda kullanılan değerlendirme ölçeklerine göre değişiklik göstermekte ve bu doğrultuda %3 ile %10 arasında değişmektedir. Yapılan araştırmalarda bu bozukluğun erkeklerde kızlara oranla en az iki veya üç kat daha fazla olduğu görülmektedir.
Bu tanı ile değerlendirilen çocuklarda diğer gelişimsel ve psikolojik bozuklukların birlikte görülme sıklığı farklılık gösterir. Ancak bu çocukların 1/3'ünde dikkat eksikliği ve hiperaktiviteye eşlik eden bozukluklardan en az bir ya da daha fazlası birlikte görülmektedir.
Bu sendroma okul sorunları ve öğrenme bozuklukları, karşıt olma, karşıt gelme bozuklukları, davranım bozukluğu, depresyon ve kaygı bozuklukları, arkadaşlık ilişkilerinde sorunlar, bağlanma bozuklukları, madde bağımlılığı eşlik edebilir.
Hiperaktivite (Aşırı Hareketlilik)
Aşırı hareketlilik sorunu olan çocuklar yaşıtlarıyla karşılaştırıldığında, enerjileri hiç bitmeyecekmiş görünümündedirler. Keyfi ve amaçsız davranışlarını, bitmek tükenmek bilmeyen bir enerjiyle sürdürürler. Bu çocuklar her zaman düz duvara tırmanır gibi hareket eder ve dağınık, dökük saçık bir görünüm sergilerler. Bu durum çoğu zaman anne-babaları ve öğretmenleri çaresizliğe sürüklemektedir.
Hiperaktif çocuklar, yaşıtlarına göre daha hareketlidirler. Ataklık biçimde sergilenen bu hareketlik bir amaca yönelik değildir. Bu davranışlar, çocuk ve çevresi için sorun oluşturmaktadır. Aşırı hareketliliğin genel özelliklerine bakıldığında aşırı huzursuzluk, kıpırdanıp durma, sessiz, dikkatli ve kontrollü davranışların sergilenmesi gereken ortamlarda davranışları kontrol edemeyip daha hareketli olma, yerinde oturamama ve aşırı konuşma özellikleri göstermektedir. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olduklarından hareketlilik düzeyleri yüksektir. Bu nedenle her hareketlilik hiperaktivite değildir.
Ataklık - Dürtüsellik
Ataklık/dürtüsellik, bireyin kendini kontrol etmede sorun yaşaması ve sonunu düşünmeden harekete geçmesidir. Bu çocuklar; aktif, kendiliğinden hareket eden, canlı ve doğal, kontrolsüz, dağınık, aceleci, isteklerini erteleyemeyen, sohbet sırasında söz kesen, düşündüğünü hemen yapan, aklına geleni geldiği anda söyleyen, sırasını beklemekte güçlük çeken ve plansız bireyler olarak tanımlanırlar. Bu çocukları disipline etmek zordur ve iyi dinlemedikleri için ne istendiğini de bilemezler.
Düzensizlik
Bu çocuklar düşüncelerini ya da yapması gereken önemli işleri sıraya koyamamaktadır. Okulla ilgili kitapları ya da futbol çalışmasıyla ilgili önemli materyalleri sınıfa götürmeyi unutmakta ve bunların nerede olduğunu hatırlayamamaktadır. Aileler tarafından bir gece öncesine kadar hatırlatılmasına rağmen çantasını ve ödevlerini hazırlamada eksiklikleri bulunmaktadır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivitesi olan çocuklar organize olamamaları sonucunda ödevlerini tamamlamada da zorluk yaşamaktadırlar.
Sosyal Becerilerde Yetersizlik
DEHB olan çocukların bulundukları akran grubunda sosyal kabul görmeye yönelik güçlü istekleri vardır. Ancak bu çocuklar genellikle sosyal ipuçlarını algılamakta zorluk yaşamaları nedeniyle bulunduğu grupta istenmeyen davranış gösterirler. Dikkat eksikliği ve hiperaktivitesi olan çocuk kendisine söylenen aşağılayıcı ve kırıcı sözlere karşı koymakta zorlanırken diğer çocuklar bu sözlerin kendileriyle ilgili olmadığını düşünerek üstünde durmamaktadır. Çoğu zaman dikkat eksikliği ve hiperaktivitesi olan çocuk, başkalarının oyununa davet edilmeden karışması nedeniyle oyunlarda istenmemekte bu durum aklında yalnızca oyuna katılma isteği olan çocuk için anlaşılmaz olmaktadır. DEHB olan çocuklar küçük grup ve bire bir ilişkilerde bile daima patron ya da ilk kişi olmayı istemektedirler. Bu durum sosyalleşmelerini engellemektedir. Bu çocuklar, bulundukları ortamlarda zaman içinde davranışlarını kontrol ederek uyum sağlasalar da ergenlik döneminde sosyal uyum gerektiren farklı ortamlarda iletişim güçlükleri yeniden ortaya çıkmaktadır
Saldırgan Davranışlar
Bu özellik dikkat eksikliği ve hiperaktivitesi olan çocuklar için uzun vadede olumsuz sonuçlara yol açmaktadır. DEHB’ye eşlik eden saldırgan davranışlar olduğunda çevresiyle olan iletişimi azalmakta, çocuğun davranışını idare etmek ve anlaşmak zor olmaktadır. Saldırgan davranışlar sıklıkla DEHB’ye eşlik eden “Karşıt Olma Bozukluğu” ya da “Davranım Bozukluğu”nun göstergesi olabilmektedir. Saldırgan davranışların olması durumunda çoklu tedavi programı gerekmekte ve/veya yoğun davranış müdahalelerine ihtiyaç duyulmaktadır
Heyecan Arayışı
DEHB olan çocukların bu özelliği diğer özellikleri kadar sık ortaya çıkmamaktadır. Bu çocukların bir kısmının az uykuya gereksinim duymalarından dolayı hiperaktif davranış sergiledikleri görülmektedir. Tren veya arabalara asılarak gitme ya da ağaçların tepesine tırmanma gibi tehlikeli davranışlar sergilerler. Yaptıkları bu davranışlar, ağır yaralanma ya da ölümle sonuçlanabilmektedir. Bu davranışların daha az tehlikeli olanları ise caddede bisiklete binme garajın ve ağaçların tepesinden atlama ya da keskin bıçakla hokkabazlıktır. Bu durum DEHB’nin diğer özellikleri gibi derece derece ve kişiden kişiye değişiklik göstermektedir.
Dalgınlık ve Uyku Hâli
Bu çocuklar, sınıf ve buna benzer yapılandırılmış ortamları sıkıcı bulmaktadırlar. Ders esnasında dikkatlerinin çekilmediği ve etkileşimde bulunulmadığı durumlarda sık sık uykulu oldukları görülmektedir. Bu nedenle sınıf içerisinde yerinde oturamama ya da palyaço tarzı hareketlerle farkında olmadan dalgınlık/uyku hâllerini engellemektedirler.
Bellek Sorunları
Bu çocukların bellek işleyişinde güçlükleri vardır. Belleğe ilişkin asıl sorun, söylenen sözün çocuğun dikkat alanına girmemesi nedeniyle öğrenmede yetersizlik yaşanmasıdır. Aileler ve öğretmenler sıklıkla bu çocukların unutkanlıklarından yakınmaktadırlar. Bellek sorunları özellikle çocuklardan bir şey yapmaları istendiğinde ya da birkaç yönerge aynı anda verildiğinde yaşanır.
Israrcı Tutum
Bu çocuklar bir düşünceye takıldıklarında, sürekli o düşünce ile meşgul olmaktadırlar. Sınıf içinde öğretmenlerini hep aynı tip sorular sorarak rahatsız etmektedirler. Bu çocuklar ipuçlarını yorumlamakta da zorlanmaktadırlar. Örneğin, takıntılı düşüncelerinden dolayı yetişkinlerin defalarca söylemiş olduğu “hayır öyle değil” gibi olumsuz verilen cevapları bile anlamak istememektedirler.
Tutarsızlık
DEHB’nin en belirgin özelliğidir. Bu çocuklar çok değişkendirler. Çevresindekiler, onların iyi ve kötü günlerinin olduğuna inanırlar. Bazı günler verilen ödevlerin hepsini tamamlarken ertesi gün hiç dokunmayabilirler. Genellikle bu durum çocuğu akademik yönden başarısızlığa itmektedir.
Koordinasyon Güçlükleri
DEHB olan çocukların çoğu ince motor becerisi gerektiren işlerde özellikle yazı yazmada zorluk yaşarlar. Bazıları ince motor becerilerinde sorun yaşarken bunun yanında çok azının kaba motor becerilerinde zorlukları bulunmaktadır. Bu nedenle çocuklar bazı spor dallarında mükemmel performans gösterirler. Bu alanlardaki yetenekleri, sınıf içerisindeki başarısızlıklarıyla denge oluşturmaktadır.
